ในศตวรรษที่ผ่านมา พลังงานไม่ได้เป็นเพียงสินค้าในตลาด หากแต่เป็นหนึ่งในตัวแปรสำคัญที่กำหนดสมดุลอำนาจของโลก เริ่มตั้งแต่วิกฤตน้ำมันในช่วงทศวรรษ 1970 เมื่อประเทศผู้ส่งออกน้ำมันในตะวันออกกลางใช้การจำกัดการผลิตเพื่อสร้างแรงกดดันทางการเมือง กรณีสงครามอิรัก-คูเวตในช่วงต้นทศวรรษ 1990 ที่ทำให้ราคาน้ำมันโลกพุ่งสูงขึ้นอย่างรวดเร็ว ไปจนถึงความขัดแย้งในสงครามรัสเซีย-ยูเครน
ที่ส่งผลกระทบต่อตลาดน้ำมันและก๊าซธรรมชาติของโลก
ล่าสุด ความตึงเครียดในตะวันออกกลางระหว่างสหรัฐอเมริกา-อิสราเอล และอิหร่าน ยังได้เพิ่มความกังวลต่อความมั่นคงของเส้นทางเดินเรือพลังงานสำคัญอย่างช่องแคบฮอร์มุซ ซึ่งเป็นเส้นทางผ่านของน้ำมันดิบประมาณหนึ่งในห้าของการค้าทางทะเลของโลก หากเส้นทางดังกล่าวเกิดความไม่มั่นคง ย่อมส่งผลให้ตลาดพลังงานทั่วโลกผันผวนทันที
เหตุการณ์เหล่านี้สะท้อนความจริงที่สำคัญว่า ตราบใดที่โลกยังพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิล ความมั่นคงด้านพลังงานก็ย่อมผูกพันกับภูมิรัฐศาสตร์อย่างแยกไม่ออก และด้วยเหตุนี้เอง การเปลี่ยนผ่านพลังงานในยุคปัจจุบันจึงไม่ได้เป็นเพียงวาระด้านสิ่งแวดล้อม หากแต่กำลังกลายเป็นยุทธศาสตร์ด้านความมั่นคงและอำนาจทางเศรษฐกิจของหลายประเทศทั่วโลก
ในโลกที่พลังงานยังพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิลเป็นหลัก ความมั่นคงด้านพลังงานจึงเชื่อมโยงกับภูมิรัฐศาสตร์อย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้ แหล่งผลิตน้ำมัน ก๊าซธรรมชาติ และถ่านหินจำนวนมากกระจุกตัวอยู่ในบางภูมิภาคของโลก เช่น ตะวันออกกลาง รัสเซีย หรือบางประเทศในแอฟริกาและอเมริกาใต้
การกระจุกตัวของทรัพยากรพลังงานในลักษณะนี้ทำให้ประเทศที่ต้องนำเข้าพลังงานต้องเผชิญความเสี่ยงจากทั้งความผันผวนของราคา ความไม่แน่นอนทางการเมือง และความเสี่ยงด้านห่วงโซ่อุปทาน ซึ่งอาจส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจของประเทศอย่างมีนัยสำคัญ
ด้วยเหตุนี้ การเปลี่ยนผ่านสู่ระบบพลังงานใหม่ หรือที่เรียกว่า Energy Transition จึงไม่ได้เป็นเพียงประเด็นด้านสิ่งแวดล้อมเท่านั้น แต่ยังเป็นยุทธศาสตร์ด้านความมั่นคงของประเทศต่างๆ อีกด้วย
พลังงานหมุนเวียนอย่างพลังงานแสงอาทิตย์และพลังงานลมมีลักษณะแตกต่างจากเชื้อเพลิงฟอสซิลอย่างมีนัยสำคัญ เพราะทรัพยากรเหล่านี้กระจายตัวอยู่ในหลายภูมิภาคของโลก และไม่จำเป็นต้องพึ่งพาการนำเข้าจากประเทศใดประเทศหนึ่งโดยเฉพาะ ประเทศที่สามารถผลิตพลังงานจากทรัพยากรภายในประเทศได้มากขึ้น ย่อมมีความเสี่ยงจากภูมิรัฐศาสตร์ลดลง และสามารถสร้างความมั่นคงด้านพลังงานในระยะยาวได้ดีกว่า การผลิตไฟฟ้าจากแสงอาทิตย์บนหลังคาอาคาร โรงงาน หรือชุมชน รวมถึงการพัฒนาแหล่งพลังงานลมและชีวมวลในประเทศ จึงกลายเป็นเครื่องมือสำคัญในการเสริมสร้างความมั่นคงด้านพลังงานในยุคใหม่
หลายประเทศจึงเร่งลงทุนในพลังงานหมุนเวียนอย่างจริงจัง สหภาพยุโรปซึ่งเคยพึ่งพาก๊าซธรรมชาติจากรัสเซียในสัดส่วนสูง ได้เร่งขยายการลงทุนในพลังงานหมุนเวียน พลังงานไฮโดรเจน และโครงสร้างพื้นฐาน
ด้านพลังงานสะอาด หลังจากสงครามยูเครน เพื่อกระจายความเสี่ยงด้านพลังงานและลดการพึ่งพาการนำเข้าพลังงานจากต่างประเทศ
ในอีกด้านหนึ่ง สหรัฐอเมริกาและจีนก็แข่งขันกันพัฒนาเทคโนโลยีพลังงานสะอาด ไม่ว่าจะเป็นแบตเตอรี่ รถยนต์ไฟฟ้า หรือระบบกักเก็บพลังงาน ซึ่งเทคโนโลยีเหล่านี้ไม่ได้เป็นเพียงอุตสาหกรรมแห่งอนาคต แต่ยังเป็นเครื่องมือสร้างความได้เปรียบทางเศรษฐกิจและความมั่นคงด้านพลังงานของประเทศ
อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานของโลกไม่ได้เกิดขึ้นในชั่วข้ามคืน แม้พลังงานหมุนเวียนจะเติบโตอย่างรวดเร็ว แต่ระบบพลังงานโลกยังคงพึ่งพาเชื้อเพลิงฟอสซิลในสัดส่วนสูง โดยเฉพาะในภาคขนส่ง อุตสาหกรรมหลัก รวมถึงอุตสาหกรรมการผลิตไฟฟ้า
ช่วงเวลาปัจจุบันจึงเป็นช่วงของ การเปลี่ยนผ่าน ที่โลกต้องบริหารความสมดุลระหว่างพลังงานแบบเดิมและพลังงานรูปแบบใหม่ ในขณะที่ยังต้องรักษาเสถียรภาพของระบบพลังงานและความมั่นคงทางเศรษฐกิจไปพร้อมกัน
ในระหว่างช่วงเปลี่ยนผ่านนี้ ความตึงเครียดทางภูมิรัฐศาสตร์จึงยังคงมีผลกระทบต่อระบบพลังงานโลกอย่างต่อเนื่อง ความผันผวนของราคาน้ำมันและก๊าซธรรมชาติที่เกิดจากสถานการณ์ระหว่างประเทศสามารถส่งผลกระทบต่อเศรษฐกิจทั่วโลกได้ในเวลาอันรวดเร็ว
ประเทศที่พึ่งพาการนำเข้าพลังงานในสัดส่วนสูงจึงมีความเปราะบางมากกว่าประเทศที่สามารถผลิตพลังงานภายในประเทศได้ เพราะการเปลี่ยนแปลงของราคาพลังงานในตลาดโลกสามารถส่งผลต่ออัตราเงินเฟ้อ ต้นทุนการผลิต และค่าครองชีพของประชาชนได้โดยตรง
สำหรับประเทศไทย ประเด็นนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะโครงสร้างพลังงานของไทยยังคงพึ่งพาการนำเข้าเชื้อเพลิงจำนวนมาก ทั้งน้ำมันดิบ ก๊าซธรรมชาติเหลว และถ่านหิน โดยข้อมูลจากรายงานของสำนักงานนโยบายและแผนพลังงานในปี 2568 พบว่าไทยมีปริมาณการนำเข้าสุทธิพลังงานเชิงพาณิชย์ในทุกรูปแบบสูงถึง 72.5% เทียบกับการใช้พลังงานทั้งหมด จึงเป็นเหตุผลที่ระบบพลังงานของประเทศมีความเชื่อมโยงกับตลาดพลังงานโลกอย่างหลีกเลี่ยงไม่ได้
เมื่อราคาพลังงานในตลาดโลกปรับตัวสูงขึ้น ต้นทุนพลังงานในประเทศย่อมได้รับผลกระทบตามไปด้วย และอาจส่งผลต่อค่าครองชีพของประชาชน รวมถึงความสามารถในการแข่งขันของภาคอุตสาหกรรม ดังนั้น การลดความเสี่ยงจากความผันผวนของพลังงานโลกจึงกลายเป็นหนึ่งในโจทย์สำคัญของนโยบายพลังงานในระยะยาว
แนวทางหนึ่งที่สำคัญคือการเพิ่มสัดส่วนพลังงานที่สามารถผลิตได้ภายในประเทศ โดยเฉพาะพลังงานหมุนเวียน เช่น พลังงานแสงอาทิตย์ พลังงานชีวมวล และพลังงานลม ซึ่งสามารถช่วยลดการพึ่งพาการนำเข้าเชื้อเพลิงจากต่างประเทศและเพิ่มความมั่นคงด้านพลังงานในระยะยาว
อีกแนวทางหนึ่งคือการเพิ่มประสิทธิภาพการใช้พลังงานในทุกภาคส่วนของเศรษฐกิจ ไม่ว่าจะเป็นภาคอุตสาหกรรม ภาคอาคาร หรือภาคการขนส่ง การใช้พลังงานอย่างมีประสิทธิภาพรวมถึงช่วยกันประหยัดพลังงานใช้พลังงานอย่างรู้คุณค่า ไม่เพียงช่วยลดต้นทุนด้านพลังงาน แต่ยังช่วยลดความต้องการพลังงานโดยรวมของประเทศ ซึ่งเป็นอีกวิธีหนึ่งในการเสริมสร้างความมั่นคงด้านพลังงาน
ในระยะยาว ระบบพลังงานของโลกจะค่อยๆ เปลี่ยนแปลงไปสู่ระบบที่มีความหลากหลายมากขึ้น ทั้งในด้านแหล่งพลังงาน เทคโนโลยี และรูปแบบการบริหารจัดการพลังงาน
ระบบไฟฟ้าในอนาคตจะไม่ได้พึ่งพาเพียงโรงไฟฟ้าขนาดใหญ่เท่านั้น แต่จะมีแหล่งพลังงานกระจายตัวอยู่ทั่วระบบ ตั้งแต่พลังงานหมุนเวียน แบตเตอรี่กักเก็บพลังงาน ไปจนถึงผู้ใช้ไฟฟ้าที่สามารถผลิตไฟฟ้าใช้เองได้ เทคโนโลยีอย่างสมาร์ทกริด และระบบกักเก็บพลังงานจะมีบทบาทสำคัญในการบริหารจัดการระบบไฟฟ้าให้มีความยืดหยุ่นมากขึ้น การพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานของระบบไฟฟ้าให้สามารถรองรับพลังงานรูปแบบใหม่เหล่านี้จึงเป็นอีกหนึ่งก้าวสำคัญของการเปลี่ยนผ่านด้านพลังงาน
ท้ายที่สุดแล้ว ความผันผวนทางภูมิรัฐศาสตร์อาจยังคงเป็นส่วนหนึ่งของโลกพลังงานไปอีกระยะหนึ่ง แต่ในระยะยาว การพัฒนาเทคโนโลยีพลังงานสะอาด การเพิ่มสัดส่วนพลังงานหมุนเวียน และการใช้พลังงานอย่างมีประสิทธิภาพ จะช่วยลดความเปราะบางของระบบพลังงานต่อความขัดแย้งระหว่างประเทศได้
ในโลกที่ยังเต็มไปด้วยความไม่แน่นอน “ระบบพลังงานที่ยืดหยุ่น มีความหลากหลาย และพึ่งพาทรัพยากรภายในประเทศได้มากขึ้น จะเป็นหนึ่งในรากฐานสำคัญของความมั่นคงทางเศรษฐกิจในอนาคต”และนั่นคือเหตุผลที่การเปลี่ยนผ่านด้านพลังงานไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของสิ่งแวดล้อมเท่านั้น หากแต่เป็นยุทธศาสตร์สำคัญของโลกในศตวรรษที่ยี่สิบเอ็ด
ติดตามข่าวสารอัปเดตสดใหม่จากฟาร์มของเราได้ที่: Moo-Moo News พาดหัวข่าวที่หยุดนิ้วโป้ง
#พลงงานในโลกทไมสงบ #ภมรฐศาสตรกบการเปลยนผานพลงงานของโลก
